Kaapverdië 2025

Programma

Een kort winterbezoek aan land #138 en en werelderfgoed #956.

Het programma is:

Datum	Doen	Plaats	Hotel
11-feb	Vlucht naar Lissabon met TAP, overstap en kort bezoek aan Portugees Paviljoen van 1998. Doorvliegen naar Kaapverdië.	Praia	Kelly Guesthouse
12-feb	Dag in Praia	Praia	Kelly Guesthouse
13-feb	Werelderfgoed Cidade Velha	Praia	Kelly Guesthouse
14-feb	Dagtocht naar Tarrafal. Terugvlucht in de vroege nacht.	Praia	Kelly Guesthouse
15-feb	Aankomst Amsterdam 8.55	Thuis	Thuis

Portugees Paviljoen 1998

In 2020 bezocht ik twee werken van de architect Alvaro Siza in Noord-Portugal: een bank in Vila do Conde (iets wits en Le Corbusier-achtigs met veel ramen in een straat met voornamelijk traditionele gebouwen) en het Casa Carlos Beires in Pavoa de Varzim (een vervallen, geel familiehuis in een woonwijk). Beide zijn inmiddels van de shortlist van de werelderfgoednominatie voor Siza’s werk geschrapt, dus ik moest terug naar Portugal om mijn ‘vinkje’ terug te krijgen.

Het Pavilhão de Portugal, gebouwd voor de wereldtentoonstelling van 1998, dient dit doel bij uitstek. Het ligt slechts 3 haltes met de metro van de luchthaven van Lissabon (uitstappen bij Oriente). Ik bezocht het tijdens een tussenstop van een paar uur op weg naar Cabo Verde.

Het Paviljoen wordt beschouwd als een van Siza’s belangrijkste werken. Ik wist dat het gerenoveerd werd en ik verwachtte ook niet veel van de omgeving, aangezien tentoonstellingsterreinen zoals deze vaak geen nieuw gebruik vinden. Het bleek echter een bruisende wijk te zijn, die vooral de jeugd van Lissabon aantrekt. Er is een groot modern winkelcentrum naast het metrostation en ik zag een eindeloze rij 14-jarige meisjes wachten op een concert van Gracie Abrams in de MEO Arena.

De stad heeft het paviljoen nog niet zo lang geleden verkocht aan de Universiteit van Lissabon. Ze renoveren de bruikbare helft, voegen airco toe en maken het over het algemeen leefbaar. De andere helft, die met het gebogen dak en de betegelde muren, wordt nu gebruikt als parkeerplaats voor de werknemers en is een populaire plek voor daklozen die er overnachten. Je kunt op dit moment niet helemaal rond het gebouw lopen, maar het is nog steeds de moeite waard om het van alle mogelijke kanten te bekijken.

Het paviljoen is duidelijk grandiozer dan de andere werken van Siza die ik heb gezien. Toch betwijfel ik of zijn reputatie genoeg zal zijn voor werelderfgoederkenning: wat is zijn invloed geweest op het werk van anderen bijvoorbeeld? Ik las wat architectuurblogs over hem ter voorbereiding op mijn bezoek, sommige critici zien zijn ‘arme’ Noord-Portugese roots weerspiegeld in zijn minimalistische werken. Anderen vinden zijn architectuur complex en moeilijk te beschrijven.

Praia

De eerste dag in Cabo Verde doe ik het rustig aan, mede gezien de zeer beperkte nachtrust die ik had (ik lag om half 2 in bed na aankomst op het vliegveld). Mijn pension ligt in een woonwijk aan de rand van het centrum en ik ga te voet naar het ‘Plateau’, het hart van de stad Praia.

Het is nogal een wandeling van een minuut of 40: eerst door de nette buurt, dan door een ‘favela’ met van die geverfde, stenen trappen die je ook in Brazilië vaak ziet om wijken met elkaar te verbinden (uitstekend voor berovingen, maar hier is het wat vriendelijker), dan langs de grote weg en uiteindelijk weer een klim via trappen omhoog.

Praia is de ‘nieuwe’ hoofdstad van Kaapverdië. Het heeft in de 19de eeuw een metamorfose ondergaan, toen de Portugese koloniale heersers in het kader van de Verlichting een neoklassiek sausje over de architectuur gooiden.

In het centrum is ook een levendige markt in een overdekt, neoklassiek marktgebouw. Hoewel 90% van het voedsel wordt geïmporteerd, zie je toch vooral veel lokale vruchten, groenten en vis.

Verder wandel ik wat rond het plein en door de voetgangerszone, waaraan de meest interessante gebouwen liggen. Ik ga binnen bij het Etnografisch Museum – niet zozeer voor de collectie, maar meer om zo’n koloniaal pand met ruime binnenplaats van binnen te zien.

#956: Cidade Velha

Wat is het?
Cidade Velha, het historische centrum van Ribeira Grande, was een vroege Portugese koloniale nederzetting (1462) die een belangrijke rol speelde in de maritieme handel van slaven en goederen tussen Europa, Afrika en Amerika. De slaven werden ook gebruikt om de lokale kolonie verder te ontwikkelen, wat resulteerde in de geboorte van de Creoolse cultuur.

Cijfer: 6 (Mijn alternatieve route – ik bezocht het met een wandeltour – gaf het een extra dimensie en meer het gevoel van wat de kolonisatie van het tot dan toe onbewoonde Kaapverdië moet hebben betekend.)

Toegang: Toegang tot het fort kost 5 EUR. Voor mijn wandeltour betaalde ik 70 EUR.

Hoeveel tijd: Ik was er een halve dag, maar als je alleen het plaatsje bezoekt ben je in een uur wel klaar.

Opvallend: Cidade Velha is een makkelijke, korte excursie vanuit Santiago’s (en Kaapverdische) hoofdstad Praia. Een baai, een paar geplaveide straten, overblijfselen van Portugese vestingwerken en kerken – je weet hoe het eruitziet nog voordat je het hebt gezien. Ik probeerde een andere aanpak en ging voor een begeleide wandeling door de Ribeira Grande-vallei. Op deze manier vinkte ik ook één van de andere activiteiten aan die ik voor Kaapverdië had: een wandeling op het platteland (omdat de archipel bekendstaat als een paradijs voor wandelaars). We vertrokken om 8.30 uur uit Praia, en ik bleek de enige deelnemer.

Wanneer je naar de officiële kaart van het werelderfgoed Cidade Velha kijkt, zie je dat het niet alleen het plaatsje maar ook een veel groter gebied landinwaarts omvat. De grenzen volgen de kloof die is uitgehouwen door de rivier Ribeira Grande. Dit gebied representeert een specifiek deel van de waarde van dit erfgoed: de “acclimatisatie en verspreiding van talrijke plantensoorten tussen de gematigde en tropische zones”. De Portugese kolonisten experimenteerden hier in de 16de en 17de eeuw met verschillende gewassen. Ze begonnen tevergeefs met granen, maar later kwamen ze erachter dat planten van het Afrikaanse vasteland (kokosnoot) en Latijns-Amerika (maïs) het goed deden.

We begonnen onze wandeling in het dorp Calabaceira. Vanaf daar leidt een gemarkeerd pad naar beneden de vallei in. De begeleide wandeling werd bestempeld als “een gemakkelijk en toegankelijk pad voor elke wandelaar”, maar de vulkanische grond is de hele tijd rotsachtig en vooral bij het afdalen moet je geconcentreerd blijven om niet uit te glijden. Dus zo gemakkelijk vond ik het niet!

Al bij het begin zagen we een groep Geelgroene meerkatten (zoogdiermigranten uit West-Afrika); de gids vertelde dat ze altijd wegrennen naar een hoger gelegen plek op de kliffen als ze mensen op het pad zien – en dat deden ze ook toen wij passeerden.

Het uitzicht hier aan het begin van het pad is adembenemend, uitkijkend over de altijd groene vallei met een grote variatie aan bomen. Dit staat in schril contrast met de rest van het eiland, dat in de droge wintermaanden behoorlijk kaal is. Er is hier in de vallei een natuurlijke bron die het hele jaar door water levert voor irrigatie.

Halverwege de bergrug kwamen we de eerste boerderijen tegen. Tegenwoordig wonen de meeste boeren in Praia en komen ze alleen tijdens het seizoen om het land te bewerken (en gaan ‘s avonds weer naar huis). Er is een grote variatie in gewassen: twee soorten bananen, mango’s, papaja, tamarinde, vijgen en bessen. De populairste plant lijkt echter suikerriet te zijn, de hoofdingrediënt vormt van de zeer alcoholische drank grogue.

In de vallei volgden we de droge rivierbedding (vlak, maar nog steeds veel stenen!). Hier stopten we bij een enkele enorme baobab, waarvan gezegd wordt dat hij meer dan 400 jaar oud is. De baobabs van Kaapverdië zijn verbonden met het bezoek van Charles Darwin aan het eiland in 1873: zijn eerste echte kennismaking met tropische vegetatie, en de lange levensduur van baobabs zette hem aan het denken over de leeftijd van de aarde. Het exemplaar dat hij zag, is er blijkbaar niet meer, maar dit exemplaar moet toen al volwassen zijn geweest en ook een bezienswaardigheid.

Net als Darwin zagen we ook verschillende grijskopijsvogels – het is grappig om een soort van deze wereldwijd voorkomende vogelfamilie niet in de buurt van water tegen te komen, maar zich toch hetzelfde te gedragen als altijd: stil op een tak zitten en wachten tot er een insect voorbij kruipt.

Na 4 km lopen, waar we 2 uur over deden, kwamen we aan bij de rand van het stadje Cidade Velha. We liepen langs een eenvoudige distilleerderij die het sap uit het suikerriet perst om het voor te bereiden voor het maken van grogue. Suikerrietstengels vormen ook het traditionele materiaal voor de daken van huizen, zoals te zien is in de oude straat Rua da Banana.

In het plaatsje bezochten we nog de kerk – veel groter dan gedacht, vaak herbouwd maar met nog originele delen uit de 15de eeuw -, de Pelourinho (een marmeren pilaar op het centrale plein waaraan slaven werden vastgebonden), de ruïnes van de kathedraal (ook al zo groot) en het fort.

Het Forte Real de São Filipe ligt op een heuvel boven de stad. Zo konden de Portugezen verschillende kanten in de gaten houden, zowel het binnenland als over zee. Ze bleven echter kwetsbaar, en het fort en de stad werden in 1712 veroverd en vernield door de Franse kaapvaarder Jacques Cassard.

Tarrafal

Net als Cidade Velha ligt het Tarrafal Concentratiekamp op het hoofdeiland van Kaapverdië: Santiago. Het is te bereiken met een openbare minibus vanuit de hoofdstad Praia; ze vertrekken wanneer ze vol zijn vanaf een straat in de buurt van Estado da Varzea. De rit van 1,5 uur die 600 escudos (5.5 EUR) kost is behoorlijk mooi, omdat het een landschap vol vulkanische toppen en het natuurpark Serra Malagueta doorkruist. Het voormalige concentratiekamp ligt naast de hoofdweg, 2 kilometer voor de stadsingang van Tarrafal.

Het Tarrafal Concentratiekamp, waarin tijdens de Portugese dictatuur politieke gevangenen uit Kaapverdië, Angola, Guinee Bissau en Portugal werden opgesloten, is al een paar jaar klaar voor een internationaal publiek. Het stond in 2006 op de World Monuments Watch, werd in 2009 omgebouwd tot een museum en werd in 2021 volledig gerestaureerd met Portugese hulp. Het ziet er nu veel beter bewaard uit dan op eerdere foto’s en lijkt onlangs een nieuwe gele verflaag te hebben gekregen. Er is een direct wandel- en fietspad naar de badplaats Tarrafal en toen ik er was waren er ongeveer een dozijn andere buitenlandse toeristen. De meeste interpretatie op de site is in het Portugees, Frans en Engels.

Het kamp was gemodelleerd naar naziconcentratiekampen: de Portugese fascistische heersers gingen zelfs op werkbezoek voor inspiratie. Je herkent de rechte zichtlijnen. Vanaf de poort begint nu een interpretatief circuit dat door de administratieve bijgebouwen loopt, via de ziekenboeg met notoir weinig medicijnen, naar het gevangeniscomplex. Hier werden de gevangenen ondergebracht in paviljoens, gescheiden naar herkomst. Hun kolonies van herkomst moesten betalen voor hun onderhoud, wat resulteerde in iets betere maaltijden voor sommigen dan voor anderen.

Maar de omstandigheden waren over het algemeen erg slecht, mensen werden in feite achtergelaten om weg te rotten op deze locatie die specifiek was uitgekozen vanwege de afgelegen ligging en het ongezonde klimaat.

De focus van de site, omgedoopt tot “Museum van Verzet”, lijkt vooral te liggen op de tweede fase van het gebruik: de periode van 1962-1974 toen antikoloniale gevangenen hier werden vastgehouden. Als zodanig behoort het tot het collectieve geheugen van de volkeren van “Portugees Afrika”.

Een bezoek laat je nadenken over de plaats van Kaapverdië in de wereld in de 19e en 20e eeuw. De archipel was destijds extreem arm en leed onder ernstige droogtes en landbouwcrises. “De geiten leerden ons stenen te eten, zodat we niet zouden omkomen”, aldus een gedicht uit die tijd dat in het museum afgbeeld is. Mensen emigreerden massaal naar Europa en de VS. Het was dus met tragische ironie dat politieke gevangenen de andere kant op werden gestuurd, naar Kaapverdië.

Praktische info

Voorbereidingen

Er is geen visum nodig, maar je moet je wel online aanmelden en 30 EUR “Airport Security Fee” betalen. Het land binnenkomen is dan een peulenschil: even je paspoort scannen en met 5 minuten stond ik buiten.

Vervoer

Ik vloog met TAP Portugal, wat twee voordelen had: een overstap in Lissabon zodat ik nog even een toekomstig werelderfgoed aldaar kon bekijken, en directe aankomst op het eiland Santiago (en niet één van de strandeilanden). TAP zelf is verder niet om over naar huis te schrijven: zowel heen- als terugvlucht hadden 1-2 uur vertraging en er is geen entertainment aan boord.

Het openbaar vervoer op Kaapverdië gaat per aluguer: moderne witte minibusjes waarin het wel krap zitten is als je lang bent. Ze vertrekken wanneer ze vol zijn. Ik hoefde nooit meer dan 10 minuten te wachten.

Overnachtingen

Ik verbleef 4 nachten in Kelly Guesthouse in Praia. Het beste hier was dit balkon met lekkere bank, waar ik in de namiddag en in de vroege avond van het mooie weer (voor februari!) genoot. De kamer was netjes en het ontbijt ook goed. Contact met de beheerders is wat beperkt door de taalbarrière en doordat er geen vaste bezetting lijkt te zijn.

Eten

Ik at hier elke dag vis. Verder vond ik weer het lekkere bissap-sap (sap van de hibiscus), waar ik een paar weken daarvoor in Senegal al aan verslingerd was geslaagd.

Kosten

De nationale munt is de Escudo, maar je kunt ook veel met Euro’s betalen. Op het vliegveld wisselde ik wat cash Eur voor lokaal geld.

Het is vrij goedkoop, maar de prijzen kunnen nogal oplopen wanneer je je in de meer toeristische delen van de steden begeeft. Voor een hoofdgerecht met vis betaalde ik 5 EUR, 10 EUR en zelfs 20 EUR, zonder grote verschillen in kwaliteit.

De kosten, gedeeld door 4 dagen en exclusief internationale vlucht, waren als volgt verdeeld:

Land	Per dag	Hotels	Eten	Vervoer	Overig
Kaapverdië	124 EUR	62 EUR	20 EUR	12 EUR	30 EUR

World Heritage Traveller