1. Worms
2. Speyer
3. Bad Ems

Worms

Worms is een stad van zo’n 80.000 inwoners in het midden van Duitsland, net onder Frankfurt. Ik reed er vrijdagochtend naar toe om een lang weekend wat huidig en toekomstig werelderfgoed te bekijken. Ik had bedacht dat ik om 11 uur aan een rondleiding over de joodse begraafplaats aldaar wou deelnemen, dus ik zat al om 5 uur in de auto!

Binnenstad

Tegen kwart voor 10 kwam ik aan met de auto in de binnenstad van Worms. Ik stalde mijn auto in een grote parkeergarage en toog meteen naar de toeristeninformatie om een kaartje voor de rondleiding te kopen. Gelukkig was het nog niet uitverkocht. Ze vertelden me meteen dat ik een half uurtje langer in Worms rond mocht kijken – de tour zou vandaag niet om 11 uur starten maar om half 12. Later werd duidelijk waarom….

Ik liep dus eerst maar eens naar het bekendste monument van Worms: het Luther Monument. Het is een groep standbeelden van vroege Protestanten, verzameld om Maarten Luther zelf.

Al lopende door de stad kwam ik steeds verwijzingen naar Maarten Luther tegen. Het is volgend jaar – in 2021 – 500 jaar geleden dat Luther op de Rijksdag in Worms ter verantwoording werd geroepen. Hij weigerde iets van zijn geschriften te herroepen. Zijn uitspraak “Hier sta ik; ik kan niet anders” is hier verbeeld door twee schoenen.

De Luthergedenkplaatsen liggen in en om een prettig parkje. Het is het binnenterrein van het voormalig bisschoppelijk paleis. Het paleis ligt naast de kathedraal van Worms, maar van kathedralen heb ik er de laatste tijd zoveel gezien dat ik deze maar oversla.

Joodse begraafplaats

Rond kwart over 11 kwam ik aan op de begraafplaats en zag meteen een officieel uitziende groep met mensen in nette kleding, die het terrein voor zich hadden. Mijn gids bevestigde later mijn eerste indruk: dit waren officiële bezoekers voor de beoordeling van de werelderfgoednominatie. Deze begraafplaats, samen met de oude synagoge van Worms en twee joodse plekken in Speyer en Mainz, zijn de best bewaard gebleven getuigenissen van de diaspora van de Ashkenazi joden in Noord-Europa in de middeleeuwen.

Voor mijn tour kwamen 13 mensen opdagen (15 is het maximum). De tour is alleen in het Duits. De gids wist bijna 2 uur te vullen – het was haar eerste tour na Corona en misschien draafde ze een beetje door. De begraafplaats is zeker niet groot en een half uur zou voldoende zijn als je er alleen bent. Maar ik was blij dat ik gekozen had voor de tour, omdat er veel interessante details werden verteld over het joodse leven in de middeleeuwen en hun begrafeniscultuur.

De begraafplaats ligt buiten de middeleeuwse stadsmuren van Worms en binnen zijn eigen afgesloten gebied (het is ’s nachts afgesloten, maar ik zag verder geen bijzondere veiligheidsmaatregelen). Er is de laatste tijd veel nieuw onderzoek naar de graven gedaan om het nominatiedossier voor het werelderfgoed kracht bij te zetten. Zo zijn er nog oudere graven ontdekt dan eerder gedacht, uit halverwege de 11de eeuw.

De begraafplaats ligt op de plek van een voormalige steengroeve. Het onderste deel bij de ingang heeft de oudste grafstenen. Ze hebben allemaal lange inscripties in het oud-Hebreeuws. De 2 bekendste stenen stammen uit de late 13de eeuw en zijn van de Maharam van Rothenburg en Alexander ben Salomon Wimpfen. De eerste was een rabbijn die door de Duitse koning werd gevangen genomen terwijl hij op de vlucht was voor dienst belastingregime. Alexander betaalde uiteindelijk om de overblijfselen van de rabbijn vrij te geven, op de voorwaarde dat hij zelf naast hem begraven zou worden. Bezoekers laten nu kiezelstenen op hun graven achter ter herdenking.

Hogerop liggen de doden van latere eeuwen. De Joden in Worms waren in die tijd meer opgenomen in de Duitse mainstream. De teksten op de grafstenen waren in het Duits geschreven in plaats van in het Hebreeuws, de christelijke kalender werd gebruikt om het sterfjaar weer te geven in plaats van het Hebreeuwse. De vorm van de grafstenen werd ook meer vergelijkbaar met christelijke grafstenen. Maar toch zijn ook hier een paar interessante graftradities te zien, zoals het gebruik van een gebroken zuil om het leven van een jonge man te herdenken.

Joodse wijk

De tour was pas tegen half 2 klaar en ik ging snel lunchen in de binnenstad. Daarna liep ik door naar de oude joodse wijk van Worms, in de buurt van de Judengasse (de straat heet nog steeds zo). De wijk ligt aan de andere kant van het centrum dan de begraafplaats, maar dat is hier niet meer dan 20 minuten lopen. Van de 14de tot 18de eeuw woonden de joden in Worms uitsluitend in deze wijk, die niet meer dan 2 straten besloeg met smalle hoge huizen.

Centraal in de wijk lagen 2 synagoges, een liberale en een orthodoxe. Alleen de liberale synagoge is na de Tweede Wereldoorlog hersteld. Hij kent zijn oorsprong in de 12de eeuw. Er was naast een mannensynagoge ook een deel uitsluitend bestemd voor vrouwen, het eerste in zijn soort. Aan de binnenzijde lijken beiden erg nieuw en weinig gebruikt. Naast de synagoge ligt een ritueel bad. Dat is momenteel niet toegankelijk vanwege restauratie.

Waar ik wel naar binnen kon is het Joodse museum op hetzelfde terrein. Er is een video te zien over de geschiedenis van de joden in Worms, maar het meeste daarvan had ik tijdens de tour over het kerkhof al gehoord. Verder zijn er wat gebruiksvoorwerpen te zien van joden uit Worms, maar veel is het allemaal niet. Het meest aansprekend zijn nog de verbrande resten van de Torah die uit de brandende synagoge zijn gered.

De joodse wijk eindigt bij de elegante Raschi-poort, een doorgang door de oude stadsmuur:

Speyer

Speyer ligt zo’n 40 minuten rijden van Worms, waar ik dit weekend 2 nachten verbleef. In 2000 was ik al eens in Speyer, toen ik voor een aantal maanden in Frankfurt werkte en in de weekenden de omgeving verkende. Speyer is bekend van de Dom van Speyer, een werelderfgoed.

Ik herinnerde me niet zoveel van mijn vorige bezoek, maar de eerste hernieuwde kennismaking was een prettige: Speyer is een ruim opgezet en goed onderhouden historisch stadje.

Ik was er al voor 10 uur en begon maar met een rondje om de kathedraal. Deze is de grootste kerk in romaanse stijl ter wereld. Hij werd gebouwd in de 11de eeuw. Hij ligt vrij van andere bebouwing, voor driekwart in een park en met de voorzijde aan een plein. In het park staat ook een restant van de middeleeuwse stadsmuur:

De romaanse stijl van de kathedraal is goed te herkennen aan de vele ronde bogen in het ontwerp. Hij heeft verder een opvallend lichte, oranje kleur: dat komt doordat rode zandsteen uit de omgeving gebruikt is als bouwmateriaal.

Van binnen is de kathedraal niet zo bijzonder. Je moet een kaartje kopen om de crypte in te mogen, waar onder meer acht Duitse koningen begraven zijn. Dit ondergrondse gedeelte strekt zich uit onder een groot deel van de kathedraal en kent verschillende grafkamers.

Een paar honderd meter verderop ligt het Judenhof, met de restanten van een synagoge en een ritueel bad (mikwe). Samen met de begraafplaats en synagoge en Worms, waar ik gisteren was, en een joodse begraafplaats in Mainz staat het op de nominatie om volgend jaar werelderfgoed te worden. Van de synagoge (het mannengedeelte rechts en het vrouwengedeelte links) staan alleen de muren nog overeind.

Er is een klein museum bij, waar ik twee video’s keek over hoe het er hier vroeger uitzag. Vooral die over het rituele bad was interessant. Het bad hier in Speyer is het oudst bewaard geblevene in zijn soort in Centraal-Europa, net als de synagoge dateert het uit begin 12de eeuw. Het is in vergelijkbare romaanse stijl gebouwd als de grote kathedraal, met boogjes en zuilen.

Een paar trappen voeren je 11,5 meter onder de grond en je staat voor het altijd met grondwater gevulde bad. Hier werden personen (bijvoorbeeld voorafgaand aan een huwelijk) of bestek ritueel gereinigd. In tegenstelling tot de synagoge is deze mikwe nooit verwoest. Bovenaan de trappen zijn er wachtbanken in een alkoof en beneden is er een separate kleedruimte.

Zo rond het middaguur waren de straten van Speyer aardig druk geworden met dagjesmensen. Mensen die meer leken te zijn gekomen voor de winkels en de terrassen dan voor de kathedraal en de andere bezienswaardigheden trouwens. Ik lunchte bij een Italiaans restaurant en liep daarna nog door de “oude wijk” binnen de middeleeuwse stadsmuren. Hier staat een aantal vakwerkhuizen bij elkaar.

Bad Ems

De dag begon met een ontbijt in mijn hotel in Worms: ontbijtbuffetten zijn voorlopig verleden tijd vanwege de Corona-maatregelen, maar hier in het Prinz Carl Hotel proberen ze er toch wat van te maken. Je kunt verschillende gerechten van de kaart kiezen, ik ging vandaag voor het Käseteller.

Tegen half 9 stapte ik weer in de auto voor de rit terug naar het noorden, naar huis. Met één stop onderweg: Bad Ems, een kuuroord dat samen met een groep andere Europese kuuroorden dit jaar mogelijk tot werelderfgoed wordt gekroond. Van die groep was ik al eens in het Belgische Spa, maar het is toch altijd nog interessant om een locatie in een ander land te bezoeken.

Bad Ems ligt in de omgeving van Koblenz aan de rivier de Lahn. Het plaatsje met zo’n 9.000 inwoners strekt zich uit op beide oevers. Het is dan ook lekker wandelen langs de waterkant.

Bad Ems moet het nog steeds hebben van de inkomsten als kuuroord. Als ik om 10 uur mijn rondje langs het water doe, kom ik echter alleen een man tegen met een blik bier in zijn hand en zie ik iemand die een sigaret zit te roken op één van de vele bankjes. Ook de vele terrassen zijn nog leeg.

Je hebt eigenlijk het best zicht op de gebouwen aan de andere kant van de brede rivier. Zoals op deze Russisch-Orthodoxe kerk, die aan het eind van de 19de eeuw werd gebouwd voor de vele Russische gasten die toen naar Bad Ems kwamen. Onder hen Tsaar Alexander II en de schrijver Dostojevski. De kerk is nog in gebruik.

Maar liefst vier bruggen stellen je in staat naar die overkant te komen: twee alleen voor voetgangers en twee ook voor gemotoriseerd verkeer. Ik zie ook nog een bord staan voor een interessante historische wandelroute, deels door het bos. Maar met een indicatieve duur van 3 uur is me dat te lang vanochtend.

Ik loop dus maar aan de andere kant van de rivier terug. Vanaf die kant heb je zicht op de monumentale gebouwen van het casino en het Kurhaus. Hoewel goed onderhouden maakt het allemaal nogal een uitgestorven en ouderwetse indruk. Ik neem nog maar een ijsje en begin na 1,5 uur in Bad Ems aan mijn terugreis naar huis.