1. #660: Torun
2. #661: Slot Mariënburg
3. Scheepswerf van Gdansk

#660: Torun

Wat is het?
De middeleeuwse stad Torun is een kleine, goed bewaard gebleven handelsstad. In de 13de eeuw bouwden de ridders van de Teutoonse Orde hier een fort, en niet veel later ontwikkelde zich in de buurt daarvan langs de rivier de Vistula een commercieel centrum. Torun beleefde zijn bloeiperiode in de 14de en 15de eeuw, toen het als Hanzestad een belangrijk knooppunt was voor de handel tussen de Baltische kust en Oost-Europa. In tegenstelling tot veel andere Poolse steden kwam Torun ongeschonden door de Tweede Wereldoorlog.

Cijfer: 7 (Met stralend weer lijkt het overal al snel mooi, maar ik vond het vooral vanwege zijn creatieve baksteenarchitectuur een leuk plaatsje. Het is meer een bestemming voor Poolse schoolreisjes dan voor buitenlandse toeristen.).

Toegang: Ik heb hier nergens entree betaald, ben ook alleen maar in 2 kerken binnen geweest. De meeste musea zijn pas vanaf 10 uur open, en leken op voorhand niet zo interessant. Het geboortehuis van de astronoom Nicolaas Copernicus, waar ik nog wel een kijkje had willen nemen, bleek tot juni 2018 gesloten voor restauratie.

Hoeveel tijd: Torun ligt 2,5 uur van Gdansk, dat wil zeggen als je de snelste trein pakt. Dat is eigenlijk net iets te ver voor een comfortabele dagtocht, daarom maakte ik er een bezoek van een avond, nacht en ochtend van. Een halve dag is precies genoeg om de stad te verkennen. Op de terugweg had mijn trein naar Gdansk 53(!) minuten vertraging – neem wel ruim de tijd dus.

Opvallend: Torun is tegenwoordig een stad met ruim 200.000 inwoners. Het centrum heeft zijn middeleeuwse stratenplan gehouden, en is dus erg compact. Het centrale plein is ook voetgangersvrij, helaas kan dat niet gezegd worden van de straten er omheen die meer op een parkeerplaats lijken.

Op mijn eerste avond in de stad liep ik op mijn gemak een rondje door de ‘oude’ stad. Het heeft op de een of andere manier geen echt middeleeuws karakter, zo’n 80% van de gebouwen lijkt uit de eind 19de of 20ste eeuw te stammen. Maar de historische gebouwen die wel zijn overgebleven zijn wel stuk voor stuk echte meesterwerken van de zogenaamde ‘baksteengotiek’. Rode bakstenen worden afgewisseld met stenen van een andere kleur of pleisterwerk. En dat staat heel mooi in het avond- of ochtendlicht.

De volgende ochtend liep ik wat verder door. Eerst buiten de stadspoort om naar de ruïnes van het kasteel van de Teutoonse Orde. Deze ridderorde probeerde vanaf dit strategische punt het heidense Pruisen te veroveren en te bekeren. Torun lag destijds, in de 13de eeuw, in de bufferzone tussen Polen en Pruisen – als je nu op de kaart kijkt is het vrij diep Polen in, ongeveer in het midden van het land.

Het roemruchte fort blijkt een stuk kleiner dan ik gedacht had. Er zijn alleen nog wat funderingen over, nadat in 1454 de burgers de Orde verdreven hadden en het fort platgebrand.

Ten westen van het fort ligt de ‘nieuwe’ stad. Deze is bijna net zo oud als de oude stad, hij stamt ook uit de 13de eeuw en werd gebouwd toen er meer huizen nodig waren voor ambachtslieden en industrie. Beide voormalige steden zijn nu aan elkaar gegroeid. Hier ligt de mooiste kerk, in ieder geval van de buitenkant bekeken: de St. Jacobuskerk. Ook deze is helemaal uit bakstenen opgetrokken.

Aan het eind van de ochtend wandelde ik via een brug over de rivier de Vistula naar het centraal station. Hoewel Torun in de middeleeuwen zijn rijkdom aan die rivier te danken had, is het nu helemaal geen havenstad meer. Ik zag alleen wat roeiers en plezierboten.

#661: Slot Mariënburg

Wat is het?
Het Slot Mariënburg (‘Malbork’ in het Pools) was het hoofdkwartier van de kruisridderstaat van de Teutoonse Orde. Het slot had zowel een religieuze als politieke functie: hier leefden de grootmeester en het dagelijks bestuur van de Orde, en zo’n 3000 ridders. Het kasteel werd eind 13de eeuw gebouwd, en steeds verder uitgebreid. Het is in z’n geheel opgetrokken uit baksteen. In 1945 werd het door bombardementen van het Sovjet-leger deels verwoest.

Cijfer: 7 (Het is een kasteel als uit een tekstboek, met ophaalbruggen, torentjes en geheime ruimtes. Veel andere kastelen in de regio zijn naar het voorbeeld van dit kasteel gebouwd, maar door zijn enorme omvang is Mariënburg uniek.).

Toegang: De entree kost 9,50 EUR. Ik had vooraf via internet al een ticket inclusief audiotour gekocht. Ik was bang dat er op zaterdagochtend rijen voor de ingang zouden staan, maar dat viel mee. Als je geld wilt besparen kun je er ook voor kiezen alleen de buitenkant te bekijken: toegang tot het terrein is gratis, en er is ook daar genoeg te zien.

Hoeveel tijd: Ik ben er zo’n 3 uur geweest.

Opvallend: Ondanks een slechte nacht (warm en lawaai van de terrasjes tegenover mijn hotelkamer) wist ik toch de vroege trein vanuit Gdansk naar Malbork te halen. Die trein vertrekt om 8.09 uur en komt aan om 8.46 uur. Vanaf het station is het dan nog een kwartiertje lopen naar het kasteel. Ze hebben niet de moeite genomen om het met borden aangegeven, maar het is rechtsaf vanaf het station en dan steeds maar rechtdoor tot je de rode torens aan de horizon ziet.

Volgens onbevestigde bronnen is dit het qua oppervlakte grootste kasteel en/of het grootste bakstenen gebouw ter wereld. Met de audiotour op mijn hoofd, die ik bij de ingang meegekregen heb, word ik door het totale complex geleid. In elke ruimte is er een verhaal – op een gegeven moment lijkt het wel of er geen einde aan komt. Vooral nadat de gids me na anderhalf uur voor de derde keer naar de binnenplaats heeft geleid en zegt ‘nu zijn we halverwege’.

Het geheel bestaat uit 3 separate delen: het Hoge Kasteel, het Midden Kasteel en het Voorkasteel. Ze zijn omringd door grachten en verschillende rijen van verdedigingsmuren. En er zijn ontelbare kamers. Sommige zijn leeg, met alleen wat oude muurschilderingen. In andere delen zijn tentoonstellingen ingericht. Zo is er een grote wapencollectie en een barnsteenmuseum.

Eén van de mooiste ruimtes is de Mariakerk. Je gaat hem binnen via de Gouden Poort – een deur omlijst met kleurrijke figuren met een gouden gloed. Deze kerk is zwaar beschadigd tijdens het einde van de Tweede Wereldoorlog, maar de afgelopen jaren hebben ze het steeds verder richting de originele staat gerestaureerd en in 2016 is hij heropend.

Scheepswerf van Gdansk

Elke middag om half 4 vertrekt er vanuit het centrum van Gdansk een ‘gratis’ Wandeltour met als thema de roemruchte vakbeweging Solidariteit. Gids Martin leidt tegen vergoeding van een fooi toeristen 2,5 uur lang rond langs memorabele plekken die met Solidariteit en de strijd tegen het communisme te maken hebben. Als ik om kwart over 3 bij het afgesproken punt aankom, is hij al druk aan het vertellen en dat houdt niet meer op. Uiteindelijk verschijnen er ruim 30 toeristen, vanuit Rusland tot India. Normaal verwacht hij er in dit jaargetijde maar 5 of 6. De hoge opkomst heeft vast met het stralende weer te maken.

De tour begint aan de binnenzijde van de oude stadspoort (de Gouden Poort): daar hangen foto’s van hoe Gdansk aan het einde van de Tweede Wereldoorlog er uit zag. Vooral de binnenstad was zwaar gebombardeerd. Na de oorlog vertrokken de Duitse inwoners, die ruim in de meerderheid waren, naar het westen. Gdansk werd bevrijd door het Sovjetleger, en opnieuw opgebouwd door Polen uit de regio.

We lopen niet door de oude binnenstad die mooi is gerestaureerd en wel wat van Amsterdam weg heeft, maar juist langs de randen daarvan. Zo staan we stil op een onooglijk parkeerterrein, voor het politiebureau. Het was hier in de jaren 70 dat voor het eerst Lech Walesa’s naam in de boeken kwam tijdens een demonstratie. De meest bloedige confrontatie tussen arbeiders en het gezag vond plaats in datzelfde jaar, toen de regering plots een verhoging van de voedselprijzen aankondigde. De scheepsarbeiders van Gdansk gingen in staking. Deze werd na een aantal dagen bloedig neergeslagen.

De wandeling zet plekken in de schijnwerpers die je zelf zo voorbij zou lopen. We zien de eerste nachtclub waar rockmuziek werd gespeeld, een standbeeld van een Poolse koning die de Turken versloeg en de dollarwinkel PEWEX. Uit het verhaal van de gids, die probeert enigszins neutraal te blijven, blijkt toch wel dat de inwoners van Gdansk zich altijd anti-Warschau opstelden. De hoofdstad stond teveel onder Sovjet-invloed.

In de schaduw van de enorme Catherina kerk ligt een kleinere kerk, ook van baksteen. Dit is de Brigittakerk, die in 1973 met Zweeds geld werd herbouwd en als parochiekerk voor de scheepsarbeiders dienst deed. De afgelopen 17 jaar is men hier aan het sparen geweest voor een altaar gemaakt van het dure barnsteen – sinds afgelopen december is het helemaal af. Voor de kerk staat een standbeeld van Paus Johannes Paulus II, hij wordt nog steeds zwaar vereerd in Gdansk. Hij staat hier symbool voor het verzet van de katholieke kerk tegen het communisme.

De scheepswerf zelf ligt een minuut of 20 lopen buiten het centrum. De werf is nog steeds in gebruik, hij is lang in bezit geweest van een Oekraïense oligarch maar is sinds kort teruggekocht door de Poolse staat. Voor je bij de werf zelf komt, loop je langs een reeks aan monumenten ter nagedachtenis aan Solidariteit en de scheepsarbeiders. Het lijkt een heuse pelgrimsplaats.

Zo is er een officiële gedenkplaats ter nagedachtenis aan de slachtoffers van het politieoptreden in 1970. Het toegangshek tot scheepswerf nummer 2 is een informeler monument, een reconstructie van het hek dat in 1981 door een tank omver werd gereden. Nu hangt er een foto van Paus Johannes Paulus II en de vlag van Solidariteit. In de kiosk ernaast kun je souvenirs kopen zoals aanstekers en mokken met het logo van Solidariteit.

Achter het hek ligt een roestbruin complex, het Europese Solidariteitscentrum. Het is in een brutalistische stijl ontworpen, het ziet er uit als een roestig schip in de werf. Nu zijn er tentoonstellingen over de vrijheidsstrijd in Europa, en ook Walesa houdt hier nog kantoor.

Wij gaan echter nog wat verder het terrein op, naar het voormalige trainingscentrum van de scheepsarbeiders. Ook dit is één groot eerbetoon aan de geschiedenis van Solidariteit. Er is een fototentoonstelling, en op een maquette kun je zien hoe de werf erbij lag ten tijde van de protesten. Het verhaal eindigt hier met de ronde tafel conferentie en vrije verkiezingen in 1989.