1. #647: Kathedraal van Bourges
2. #648: Saint-Savin sur Gartempe
3. Tours
4. Puy de Dôme

#647: Kathedraal van Bourges

Wat is het?
De Kathedraal van Bourges wordt beschouwd als een meesterwerk van de gotische architectuur. De bouw startte aan het eind van de 12de eeuw, op last van de ambitieuze aartsbisschop Henri de Sully die “moderne” ideeën uit Parijs had meegenomen. Hij wilde het gebouw vooral groot en hoog maken, en met drie rijen gebrandschilderde ramen boven elkaar zodat er veel lichtinval was. De kathedraal staat ook symbool voor de macht van het Christendom in het middeleeuwse Frankrijk.

Cijfer: 7 (De lijst staat vol met gotische kathedralen, maar met mate zijn ze wel te genieten. Deze in Bourges is in zeer goede staat – niet vuil van de luchtverontreiniging, zoals je elders veel ziet. Hij vormt een consistent geheel, zoals de middeleeuwse bouwers het waarschijnlijk bedoeld hebben.).

Toegang: Gratis. De entree tot de kathedraal zelf kost niets. Als je de toren wilt beklimmen of de crypte wilt bekijken moet je wel een paar EUR betalen.

Hoeveel tijd: Ik was er zo’n anderhalf uur. Ik ben niet in de toren geweest (geen zin in om te klimmen), en de crypte was gesloten vanwege een particuliere herdenkingsdienst.

Opvallend: Dit zou eigenlijk mijn 650ste bezochte werelderfgoed moeten zijn, maar mijn grootste werelderfgoedreisflater ooit gooide roet in het eten. Bij aankomst op het vliegveld van Clermont-Ferrand bleek ik mijn rijbewijs vergeten te zijn mee te nemen. Dus: geen huurauto. En dus ook geen tocht langs afgelegen werelderfgoedgrotten in Pont d’Arc of de Vézère Vallei.

In plaats daarvan reisde ik met één van de schaarse treinen die vertrekken vanaf Clermont-Ferrand naar Bourges. Ik arriveerde aan het begin van de avond in deze middelgrote stad, en ging meteen maar even kijken bij de kathedraal. De straten in het centrum waren uitgestorven, en nergens was er licht te zien in de huizen. Ik vroeg me af of de inwoners van Bourges soms de hele avond in het donker zitten, luiken dicht en deuren op slot? Maar de kathedraal was wel mooi verlicht.

Drie van de vijf poorten in de voorgevel, met verlichting in de avond

De volgende ochtend bekeek ik het gebouw op mijn gemak. Ik begon met de buitenkant. Je kunt er niet helemaal omheen lopen, maar aan de zijkanten zijn twee kapellen die de moeite waard zijn. De beste decoraties bevinden zich echter aan de voorgevel (de westelijke ingang). Hier zijn 5 deuren omlijst met allerlei Bijbelse en regionaal-historische scènes. Die 5 ingangen zijn op zich al één van de bijzondere dingen aan deze kathedraal: een normale gotische kathedraal heeft er maar 3. Boven de grootste, middelste deur is een vrij plastische weergave van de hel te ontdekken.

Binnen vallen vooral de gebrandschilderde vensters op. De kathedraal heeft 3 rijen vensters boven elkaar, en al die vensters zijn beschilderd. Achterin zitten de oudste vensters. Het zijn originelen uit de 13de eeuw. Deze laten weinig licht door en zijn meest rood en blauw. De nieuwere gebrandschilderde ruiten zijn lichter van kleur en meer doorschijnend. Ondanks al die vensters is de kathedraal toch vrij duister van binnen, zeker op een vroege ochtend in november.

Glas-in-lood vensters uit de 13de eeuw

Glas-in-lood vensters uit de 15de eeuw

Er horen bij het werelderfgoedcomplex nog een paar andere locaties in de omgeving, die historisch met de kathedraal verbonden zijn. Zo is er een landschapstuin (met de “verplichte” standbeelden en een obelisk), het voormalig paleis van de aartsbisschoppen én een opslaghuis voor de afgedragen tiende van de oogst als kerkbelasting. Dit laatste gebouw is in vakwerkstijl, wat je hier in Bourges ook veel terug ziet in de huizen in het oude centrum.

Het graanhuis, waar de belasting in natura werd bewaard

#648: Saint-Savin sur Gartempe

Wat is het?
De Abdijkerk van Saint-Savin sur Gartempe is een 11de-eeuwse Romaanse kerk, bekend om zijn muurschilderingen. De schilderingen uit de late 11de- en vroege 12de eeuw verbeelden Bijbelse scènes. Ze tonen het belang aan van afbeeldingen in middeleeuwse kloosters, hoe ze met hun verhalende karakter en kleurrijke scènes ideeën verspreidden onder het ongeletterde publiek.

Cijfer: 7 (Het is heel bijzonder dat zulke oude muurschilderingen nog bewaard zijn gebleven, terwijl de abdij eromheen vele malen verwoest is. Toch zijn er op de Werelderfgoedlijst wel vergelijkbare plekken met vroegmiddeleeuwse religieuze schilderkunst, zoals Reichenau in Duitsland. Verder was het leuk om eens de avond en de nacht door te brengen in een afgelegen Frans dorpje.).

Toegang: 8 EUR, dat is inclusief boekje met uitleg (zonder is het 1 EUR minder). Er is ook een grote souvenirwinkel bij, waar ze zelfs lolly’s hebben met het logo van dit werelderfgoed.

Hoeveel tijd: Ik ben er 3 kwartier binnen geweest.

Opvallend: Saint-Savin is een gehucht van iets meer dan 900 inwoners in het midden van Frankrijk. Het is met het openbaar vervoer nauwelijks te bereiken. Ik trok er al de avond van tevoren naar toe – dik een uur met de regionale bus vanaf Poitiers. Deze eindigt in het plaatsje Chauvigny, en dan moet je nog 19 kilometer verder. Het laatste stuk wordt twee keer per dag bediend door een belbus die je een dag eerder moet reserveren. Dat had ik voor de heenweg te laat ontdekt, dus ik gokte er maar op dat er iemand anders de bus besteld had. En dat bleek gelukkig ook zo te zijn.

Het dorpje bleek zelfs buiten het seizoen nog wel over een geopend restaurant te beschikken – ik nam in Le Patisson een prima Menu Gourmand van 4 gangen. Na achten haastte ik me terug naar mijn Hotel de France aan het dorpsplein, waar ik me zelf bijna buiten gesloten vond. Bij het inchecken had ik een bonnetje met codes meegekregen – ik dacht dat het voor de wifi was en had het boven laten liggen, maar het bleek om de buitendeur te openen. Gelukkig was het café er onder nog open en kon ik binnendoor naar mijn kamer.

De volgende ochtend scheen de zon al vroeg. De Abdijkerk is pas vanaf 10 uur open, dus ik begon met een korte wandeling langs de rivier de Gartempe. Vanaf daar heb je goed zicht over de abdij die het plaatsje domineert. Het gebouw dat we tegenwoordig zien dateert meest uit de 17de eeuw, toen het na de zoveelste vernieling opnieuw werd opgebouwd.

Ik was al om half 10 klaar met mijn rondwandeling, en ging op een bankje in de zon voor de ingang zitten wachten tot de deuren zouden openen. Dat gebeurde iets voor tienen. Ik was de eerste en enige bezoeker, en werd direct als Nederlander herkend ondanks dat “Bonjour” het enige was dat ik zei bij binnenkomst. In het hoofdgebouw van de abdij is een tentoonstelling ingericht over de abdijkerk en haar muurschilderingen. Daar word je eerst langs gestuurd, net als door de tuinen. Zo proberen ze de bezoekers waarschijnlijk wat langer te binden.

Ik besteedde er niet al teveel tijd aan, er was ook weinig interessants te zien. Het gaat uiteindelijk allemaal om de abdijkerk, te betreden via de hoofdingang langs de weg. Ook hier was ik de enige bezoeker. Ik was door foto’s al voorbereid op de pastelkleurige zuilen die het smalle, hoge kerkgebouw dragen. Dit type zuilen heb ik vaker gezien, maar waar? Het maakt het wel erg sfeervol, misschien is het alleen een beetje overgerestaureerd zodat het gloednieuwe zuurstokken lijken.

Binnenste van de abdijkerk, met zuilen en beschilderd tongewelf

De belangrijkste muurschilderingen bevinden zich hoog boven in het tongewelf, geschilderd op 17 meter hoogte in een halve cirkel. Door het daglicht van de zijkanten zijn ze goed zichtbaar. Het is een soort stripverhaal dat de belangrijkste scènes uit het Oude en Nieuwe Testament uitbeeldt.

De kloosterlingen kregen vast een zere nek van het bekijken van de schilderingen – maar die blik gericht naar de hemel was ook de bedoeling. Gelukkig kun je tegenwoordig met een goede zoomlens de beelden naar je toe halen. De bekendste schildering is de Ark van Noach, een overvolle houten boot met 2 exemplaren van in ieder geval een paar dieren voor de ramen. Het meest interessant vond ik de Toren van Babel – niet echt op schaal, maar je ziet mensen in elegante gewaden stenen aanreiken aan de bouwers op de top.

Bouwen aan de Toren van Babel

Er is ook een afbeelding van God met Adam en Eva, waar de beide laatsten er wel erg wild uitzien.

Tours

Op mijn dwaaltocht met openbaar vervoer door het midden van Frankrijk belandde ik eigenlijk bij toeval voor een nacht in Tours. Met z’n 130.000 inwoners is het groot genoeg om goede treinverbindingen te hebben. De stad ligt aan de rivier de Loire, en maakt deel uit van het werelderfgoed Loire-vallei.

Stadhuis van Tours

Het centrum van de stad ziet er fris en modern uit, met onder andere een vrij nieuw tramnetwerk. En natuurlijk zijn er een aantal klassieke Franse gebouwen te zien zoals het stadhuis en het theater.

Ik liep echter door naar de rivier. Van de tekst van de werelderfgoednominatie was ik niet veel wijzer geworden waarom ook Tours tot het kerngebied behoort. De belangrijkste gebouwen die in het zonnetje zijn gezet zijn de grote kastelen langs de Loire, zoals Chambord waar ik in 2012 al eens was. Tours heeft niet een kasteel van dergelijke kwaliteit.

De Wilsonbrug, de oudste brug over de Loire bij Tours

Gelukkig bleek de gemeente of de toeristeninformatie van Tours geïnvesteerd te hebben in informatieborden. In het Frans én het Engels nog wel. Aan elk van de zijden van de Wilsonbrug staat het panorama beschreven dat je aan de overkant van de rivier kunt zien. De stenen Wilsonbrug zelf stamt uit 18de eeuw, en is later naar de Amerikaanse president Woodrow Wilson vernoemd.

Aan de overkant van het centrum vallen vooral de vier douanehuisjes op. De weg naar de brug werd hier zo afgesloten dat niemand kon passeren zonder importbelasting te betalen. Het was een belangrijke hoofdweg, die in de 18de eeuw bekend stond als “de weg naar Spanje”.

Hier werd belasting geheven

De Loire is hier wel breed, maar zit ook vol zandbanken en eilandjes. Het is het domein voor heel wat soorten vogels, en ook daar hebben de lokale autoriteiten een informatiebord aan gewijd. Het water staat nu heel laag, en dat valt extra op doordat de stad zelf beschermd is door een 10 meter hoge kade.

Hoogste waterstanden door de eeuwen heen

Terug in het centrum van de stad liep ik toch ook nog maar even langs de kathedraal. Dit is er één in een net zo flamboyante gotische stijl als die van Bourges. Niet zo mooi, maar het heeft wel van alles wat. In de (te betalen) kloostergang kun je een deel van de rijk bewerkte buitenkant van de kathedraal van dichtbij bekijken.

Binnen zijn er natuurlijk de nodige glas-in-lood ramen. En een paar historische kunststukjes, zoals de in Renaissance-stijl gemaakte dubbele marmeren tombe voor de kinderen van koning Karel VIII. De kinderen stierven aan het eind van de 15de eeuw na respectievelijk 3 jaar en 28 dagen geleefd te hebben.

Tombe van twee gestorven kinderen van de Franse koning Karel VIII

Puy de Dôme

Onverschrokken ging ik ook de laatste halve dag in het zuidelijke centrum van Frankrijk met het openbaar vervoer te lijf. Eindelijk zat het eens mee: zondag 5 november was precies de laatste dag in de seizoensdienstregeling van de bus tussen het station van Clermont-Ferrand en het station voor de Puy de Dôme. De Puy de Dôme is een gedoofde vulkaan van 1464 meter hoog. Het is een regelmatig terugkerend eindpunt van een etappe in de Tour de France. Én het hoogtepunt van de keten van vulkanen Chaîne des Puys, die volgend jaar wellicht tot werelderfgoed wordt benoemd.

Tot 2010 mocht je nog met eigen vervoer naar de top rijden, maar sindsdien is er een treintje. Voor 12.30 EUR koop je een retour – je kunt ook terug naar beneden lopen maar dat leek me op deze dag niet zo aantrekkelijk. De top was niet te zien door de wolken, en op een scherm beneden werd aangegeven dat het boven net onder het vriespunt was.

Een stuk of 30 toeristen en dagjesmensen namen met mij de trein van 10 uur naar boven. De spoorlijn is een tandradbaan, met een extra rail in het midden om meer grip te hebben en zo steilere hellingen aan te kunnen.

Trein over de tandradbaan naar de top van de Puy de Dôme

De trein heeft alom panoramaramen, zodat je goed van het uitzicht kunt genieten. Alleen was dat uitzicht er deze ochtend niet – we zaten middenin de wolken.

Eenmaal boven was bitterkoud, ook door de snijdende wind die over de top raast. De planten waren wel van een mooi ijslaagje voorzien.

Helemaal op de top is een natuurkundig / meteorologisch observatorium. Toen ze dit eind 19de eeuw aanlegden, stuitte men er op de resten van een Romeinse tempel. Deze vrij grote tempel zijn ze nu weer aan het opbouwen. In het naastgelegen bezoekerscentrum kun je zien hoe dat in z’n werk gaat. En daar is het ook lekker warm, dus ik zat op mijn gemak de hele Franstalige film uit over de oorsprong en bouwstijl van de tempel. Het is best een klus geweest al die stenen naar boven te slepen.

Restanten van de Tempel van Mercurius op de top

Om mijn vliegtuig vanaf het vliegveld van Clermont-Ferrand te halen, moest ik al met de trein van half 12 weer terug naar beneden. Vooraf leek dat een wat kort bezoek, maar ik was door de kou en de mist boven maar wat blij dat ik weer naar beneden kon. De laatste 20 minuten voor vertrek bracht ik al door in de cafetaria met een warme koffie.

Tijdens de rit naar beneden bleek de bewolking wel langzaam op te trekken. Met wat moeite zag ik ook een aantal andere gedoofde vulkanen in de keten. Al met al niet zo’n spectaculaire plek, en Frankrijk heeft ook veel moeite om het op de Werelderfgoedlijst te krijgen. Ze zijn al twee keer terug verwezen voor meer onderzoek en onderbouwing – deze serie van vulkanen wordt gezien als slechts een ‘schaalmodel’ in vergelijking met de vulkaanlandschappen in IJsland of in Rusland’s Kamchatka. Ook de grote TV-antenne op de top van de Puy de Dôme wordt met afgrijzen bekeken.

Vulkaanketen