1. #640: Grotten complex van Gorham
2. #641: Medina van Tetouan
3. #642: Dolmens van Antequera

#640: Grotten complex van Gorham

Wat is het?
Het Grottencomplex van Gorham omvat vier grotten in Gibraltar, waar resten van het verblijf van Neanderthalers zijn gevonden. Er is archeologisch bewijs – zoals rotstekeningen, voedselresten – dat een periode van 100.000 jaar omspant tot deze mensensoort zo’n 30.000 jaar geleden uitstierf. De grotten vormen onderdeel van de 426 meter hoge Rots van Gibraltar.

Cijfer: 5 (Toegang tot de grotten is verboden. En als je er al wel in zou mogen, dan nog is er weinig spectaculairs te zien: de vele kleine botten en stenen die aan de Neanderthalers herinneren komen alleen na archeologisch graafwerk aan de oppervlakte. Eerder dit jaar hebben ze nog een Neanderthaler melktand gevonden. Ik moest het doen met een blik op de ingang van de grotten van enkele honderden meters afstand.).

Toegang: Het Gibraltar Museum verzorgde voor ons een rondleiding en een praatje bij het werelderfgoed zonder daarvoor kosten te rekenen. Ook mochten we gratis naar het museum.

Hoeveel tijd: We zijn er drie uur zoet mee geweest. Zonder uitleg van een gids ben je er overigens in 5 minuten wel klaar mee.

Opvallend: Dit werelderfgoed is een mooi excuus om eens rond te kijken in Gibraltar. Samen met een aantal andere werelderfgoedliefhebbers overnachtte ik in de Spaanse grensplaats La Linea. In de ochtend gingen we te voet de grens over. Er is nog wel echte grenscontrole aan beide zijden, maar er werd nauwelijks naar onze paspoorten gekeken. Als je dan verder loopt Gibraltar in kom je meteen bij één van de meest merkwaardige aspecten van dit Britse overzeese gebied: je loopt over de landingsbaan van het vliegveld. Als er een vliegtuig moet landen doen ze de toegangsweg gewoon een tijdje dicht.

Daarna begint het stedelijke gebied van Gibraltar. Dit ligt tegen de Rots van Gibraltar aan, maar die is zo vroeg in de ochtend nog onder de mist verscholen. Bijzonder om te zien zijn de vele Britse vlaggen die aan de balkons van appartementen hangen; ze zijn hier meer Brits-nationalistisch dan in Engeland zelf. Ook staat er hier en daar een klassieke Engelse rode telefooncel.

We stappen in het centrum op bus 2 die ons naar het “Europa Punt” gaat brengen, het meest zuidelijke punt van Gibraltar. Een buskaartje kun je hier zowel met ponden als euro’s betalen (net als al het andere overigens).

Een minuut of 10 lopen van het Europa Punt ligt de Europa Batterij, een voormalig militair verdedigingswerk. Nu wordt het omgebouwd tot een panoramaplatform vanaf waar je de werelderfgoedgrotten kunt zien. De manager van het werelderfgoed en twee gidsen staan op ons te wachten om uitleg te geven. De grotten liggen nu pal aan zee, maar toen ze door de Neanderthalers bewoond werden lag de zee tientallen meters verderop. De grotten lagen aan een zandvlakte, waar ook wilde dieren zoals hyena’s leefden.

Na het praatje wordt onze werelderfgoedgroep in tweeën gesplitst. Tien gelukkigen mogen met de gidsen mee de trappen af naar beneden, om een kijkje te nemen bij de ingang van Gorham’s grot. De rest gaat terug naar het centrum van de stad om in het museum een presentatie bij te wonen. Vooraf hadden we geloot wie in welke groep zou komen. Ik zit in de museumgroep. Het Gibraltar Museum doet er alles aan om ook dat bezoek interessant te maken. We krijgen in hun vergaderzaal een uitgebreide presentatie hoe het zo tot het werelderfgoed is gekomen. Ook mogen we het museum zelf gratis bezoeken.

Om half 2 lunchen we nog met z’n allen, en dan gaat ieder zijns weegs om nog wat meer van Gibraltar te zien. Omdat het mijn eerste keer hier is, ga ik het meest toeristische doen: met de kabelbaan omhoog naar de top van de Rots van Gibraltar.

Vanaf de top kun je door een natuurgebied weer helemaal naar beneden lopen. Dat klinkt leuk, maar het is inmiddels bloedheet geworden (38 graden in de zon) en er is niet echt een wandelpad. Je loopt over het asfalt, waarover ook busjes toeristen met regelmaat naar boven worden gebracht. Ik voel de blaren spontaan ontstaan.

De Rots van Gibraltar staat bekend om z’n kolonie Berberapen, en die zijn niet te missen. Vooral daar waar mensen zijn houden ze zich op. De andere “attracties” op weg naar beneden zijn vooral militair van aard. Je hebt onderweg wel mooi uitzicht over de Baai van Gibraltar en je kunt zelfs het Marokkaanse vasteland zien.

#641: Medina van Tetouan

Wat is het?
De Medina van Tetouan is het oude centrum van een vestingstad aan de Middellandse Zee. Tetouan was lang een belangrijk knooppunt tussen het Iberisch schiereiland en het binnenland van Marokko. De stad ontleent haar karakter aan de komst van Spaans-Arabische vluchtelingen aan het eind van de 15de eeuw, toen de laatste joden en moslims uit Andalusië werden verdreven. In haar architectuur, stadsplan en decoraties zijn dan ook veel invloeden van de Andalusische beschaving te zien. De medina is omringd door een 5 kilometer lange stadsmuur met 7 toegangspoorten.

Cijfer: 7 (Na een reeks tamelijk oninteressante werelderfgoederen met prehistorische resten is dit eindelijk weer een levend cultureel erfgoed. Een andere wereld ook. De medina van Tetouan lijkt op die van Marrakesh of Fez, waar ik al eens eerder was. De echt grote bezienswaardigheden en voormalige rijkdom ontbreken hier echter, maar dat wordt goed gemaakt door de meer authentieke sfeer.).

Toegang: We zijn niet echt ergens binnen geweest. De drie uur durende rondleiding met gids kostte 50 EUR (ter verdelen onder 15 deelnemers).

Hoeveel tijd: Als dagtocht vanuit Spanje (La Linea) was ik onderweg van 6 uur in de ochtend tot half 10 in de avond. Dat komt omdat je twee keer de grens tussen Spanje en Marokko moet passeren, én met verschillende vervoersmiddelen steeds een stuk moet afleggen. Het begon met mijn huurauto, waarmee ik van La Linea naar de haven van Algeciras reed. In Algeciras pakte ik de veerboot naar de Spaanse enclave Ceuta (ca. 5 kwartier varen). In Ceuta volgde een taxi naar de Spaans-Marokkaanse grens (4 kilometer), en vervolgens een door onze werelderfgoedgroep georganiseerde bus naar Tetouan (nog een half uur rijden). Aan het eind van de middag deden we dit hele circus opnieuw, maar dan in omgekeerde volgorde.

We hadden geluk bij de grenscontroles – als je pech hebt schijn je er wel uren te kunnen staan, maar vandaag was het in ieder geval voor voetgangers rustig en overwonnen we in 20 tot 30 minuten beide hindernissen.

Opvallend: De eerste indruk van Tetouan was meteen een verrassende. We werden afgezet aan het begin van de winkelstraat tegenover de kerk, een katholieke kerk die nog dateert uit de tijd dat dit deel van Marokko een Spaans protectoraat was (hij is nog steeds in gebruik). Alle gebouwen zitten strak in de verf en de straten zijn schoon.

Hier in het nieuwere gedeelte van de stad staat de vooraf gearrangeerde gids op ons te wachten. Hij heeft ook een hulpje mee, die achteraan loopt en zal zorgen dat we als groep niet uit elkaar vallen. Dit deel van Tetouan wordt vooral gedomineerd door het (of beter gezegd: een) paleis van de koning. De huidige koning heeft hier pas nog een tijd verbleven. Het is strict verboden voor buitenstaanders, zelfs het hele plein er voor is afgezet.

De rondleiding gaat verder richting de oude stad. Deze betreed je via één van de zeven stadspoorten. De straten worden nauwer en de traditionele markt begint. De gids vertelt dat er dagelijks veel Berbers vanuit het omliggende platteland naar de stad trekken om hun waar te verkopen. Zij hebben geen officiële stalletjes, maar vinden een plek buiten de stadspoorten of op de grond in de hoeken van de ommuurde stad. Veel van de Berber-vrouwen dragen nog de traditionele strooien hoeden versierd met bolletjes van wol.

Een bijzonder deel van de oude stad is ook de mellah, de joodse wijk. Tetouan had tot aan de stichting van Israël en de immigratie naar andere westerse landen een grote joodse bevolking. Ze leefden in een separaat deel van de medina. De synagoge staat er nog, maar met de naar verluidt nog slechts 8 resterende joden in Tetouan zal deze niet meer in gebruik zijn.

Deze wijk valt verder vooral op door het enthousiaste kleurgebruik. De witte muren die de hele binnenstad van Tetouan domineren zijn hier deels geschilderd in pastelkleuren groen, geel, blauw en roze.

Het laatste deel van de oude stad is de kasbah, een vesting binnen de vesting met dikke muren en een eigen toegangspoort. Nu is het vooral weer een extra stuk markt. Je wordt hier als toerist trouwens opvallend weinig aangesproken door verkopers. Misschien komt het omdat we met een gids zijn. Of omdat de toeristenpolitie nogal actief is: het valt sommige van de groepsleden op dat we de hele tijd gevolgd worden door een “onopvallende” begeleider.

Geen Marokkaanse medina zonder traditionele leerlooierij, en ook hier in Tetouan is er één. Huiden worden hier ontdaan van hun wol, en in verschillende basins bewerkt en gekleurd.

We drinken tot slot van de rondwandeling nog een muntthee op een terras, en vervoegen ons daarna in het Blanco Riad Restaurant voor een heerlijk Marokkaans middagmaal. Het was een succesvolle excursiedag, prima te doen vanaf Spanje. We hadden een rondleiding geboekt van 3 uur; vooraf leek dat lang, maar achteraf gezien had ik er nog wel langer willen rondlopen en ook wat gebouwen van binnen willen bekijken.

#642: Dolmens van Antequera

Wat is het?
De Dolmens van Antequera zijn drie megalithische monumenten die stammen uit de periode 4000-3000 voor Christus. Het waren stenen grafkamers, die wellicht ook als heiligdom dienst deden. De dolmens (in het Nederlands ook wel bekend als hunebedden) liggen in een markant rots- en bergachtig landschap, dat ook onderdeel is van het werelderfgoed.

Cijfer: 6 (Na een leuke dag in Marokko ‘moest’ ik weer terug de prehistorie in. Het lijkt wel of al het voor mij resterende werelderfgoed in Europa bestaat uit wel heel primitieve resten van onze voorouders. In vergelijking met Orkney waar ik 2 weken geleden was staan de stenen hier in Antequera in meer complete staat op elkaar, wat het bezoek iets meer de moeite waard maakte.).

Toegang: Alle onderdelen zijn gratis te bezoeken.

Hoeveel tijd: Een aantal van mijn werelderfgoedcollega’s ‘deed’ Antequera al in aanloop naar ons groepsbezoek aan Gibraltar en Tetouan. Volgens hen heb je er niet meer voor nodig dan 15 (om er een keer langs te lopen) tot 45 minuten (om alle 5 delen van het werelderfgoed te bezoeken). Ik ben een langzamer reiziger dan de meesten: het kostte mij 3,5 uur! Dat was dan wel inclusief een lunch bij de plaatselijke McDonalds en een wandeling van een klein uur door het rotslandschap van El Torcal.

Opvallend: De grafheuvels van Menga en Viera liggen samen in een parkje in de stad Antequera. Er is een klein bezoekerscentrum bij, waar je een video kunt bekijken over hoe de grafheuvels gebouwd zijn. Het gewicht en de omvang van de stenen blokken noopte tot slimme technieken om de stenen op hun plaats te krijgen. Als je vanuit de ingang van de graven naar buiten kijkt, valt je blik op La Peña de los Enamorados: een rots die als je er met wat fantasie naar kijkt de vorm van een liggend gezicht heeft. In plaats van op de zon, zoals gebruikelijk in dit tijdperk, zijn deze grafheuvels georiënteerd op deze rots.

Menga Dolmen gaat bijna op in het landschap, maar de zware stenen die de toegang markeren zijn goed te herkennen.

Een paar kilometer verderop ligt de Tholos van El Romeral – de grootste en meest complexe van de drie grafheuvels. Hij bevindt zich anno 2017 op een industrieterrein, maar de archeologische dienst van Antequera heeft toch geprobeerd het wat sfeer te geven door een reeks van cipressen te planten en wat bankjes neer te zetten. Hier komen minder bezoekers dan bij Menga en Viera, en ik heb het graf dan ook voor me alleen. Via een lange gang kom je in een ronde kamer, gebouwd van los gestapelde stenen in een soort koepelvorm.

Zeker een half uur rijden van de andere locaties ligt het natuurgebied El Torcal. Ook dit gebergte is visueel verbonden met de grafheuvels, zij het veel minder opvallend dan het liggende hoofd. Het is tegenwoordig vooral een park voor korte wandelingen, en met zijn grillig gevormde rotsen populair bij gezinnen met kinderen. De groene route staat aangegeven als eenvoudig, maar vereist toch nog wel wat klauterwerk (wat met mijn pijnlijke voeten opgelopen in Gibraltar nog niet mee valt).