1. Landloperskolonies
2. Waterloo

Landloperskolonies

Net over de grens bij Hazeldonk, bij de eerste afslag in België, liggen de plaatsjes Merksplas en Wortel. In de jaren twintig van de negentiende eeuw, toen België voor een korte periode deel uitmaakte van Nederland, werden hier door de overheid ‘landloperskolonies’ gesticht. Ze zijn het resultaat van hetzelfde plan van de Maatschappij van Weldadigheid als o.a. Veenhuizen en Frederiksoord in Drenthe, plaatsen die ik al in 2011 bezocht.

Om Merksplas te bereiken rijd je van de doorgaande weg af door rechte, met bomen omzoomde lanen. Het is een bosrijke omgeving waar niet veel mensen wonen. Ik parkeer bij de voormalige Landloperskerk. Hier zijn mannen de kerk aan het prepareren voor een of andere festiviteit later op de dag. Ik heb een geprinte wandelroute mee: ruim 11 kilometer lopen over het Ontsnappingspad. Het is een knooppuntenwandeling zoals we die in Nederland ook kennen. Gelukkig is hij eenvoudig te volgen.

Ik loop eerst zuidwaarts, verder over de laan waarover ik ook aan ben komen rijden. Na de N131 overgestoken te zijn gaat de wandeling verder over een bospad. De omgeving hier lijkt wel wat op Twente: een mix van bos en boerderijen met akkers. Gelukkig blijft het droog tijdens de wandeling en schijnt zelfs de zon. Ik loop langs een veld vol klaprozen; het blijkt geen natuurverschijnsel te zijn, maar ingezaaid in 2014 ter ere van de herdenking van 100 jaar Eerste Wereldoorlog.

Sommige delen van het bospad zijn drassig geworden door de vele regen van de afgelopen dagen. Gelukkig kun je dan altijd nog even van het pad af en tussen de bomen door. Aan de vertrapte takken te zien hebben meer mensen dat de afgelopen dagen gedaan. Ik kom vrijwel geen mens tegen op deze wandeling (alleen een man met 2 hondjes), het is vast nog te vroeg op de ochtend.

Wat meer richting de bebouwde kom van Merksplas kom ik langs nog een oorlogsmonument. Ditmaal ter nagedachtenis van een Britse korporaal uit de Tweede Wereldoorlog. Er is in dit gebied zwaar gevochten met de Duitsers.

Na zo’n 5 kwartier ben ik weer in de buurt van mijn auto. Ik kom bij het terrein van De Grote Hoeve. Dit was het grootste landbouwbedrijf waar de te hervormen onderklasse te werk werd gesteld. De vervallen gebouwen zijn nu onderwerp van een groot restauratieproject, het is één grote bouwplaats. Het terrein moet over een jaar klaar zijn, en onder andere een bezoekerscentrum en vergaderzalen gaan herbergen. Ik kom er een kudde schapen en hun herder tegen. Deze worden ingezet om de bermen te begrazen. De herder is een kleurrijke figuur, die een praatje met me aanknoopt.

Ik besluit niet de noordelijke lus van de wandeling te lopen, maar dat deel met de auto te doen. Hier ligt nog de intrigerend klinkende ‘landlopersbegraafplaats’. In het bos langs de weg zijn twee open velden, waar 6000 voormalige bewoners van de kolonie Merksplas zijn begraven. Ze hebben alleen een simpel kruisje met hun nummer op hun graf gekregen. Het meeste is vergaan, er staan er nog zo’n 200 overeind.

Via nog meer lange lanen en klinkerwegen rijd ik door naar Wortel, de tweede landloperskolonie in de Zuidelijke Nederlanden. Het ligt maar een kilometer of 6 van Merksplas. Qua landschap lijken de twee delen erg op elkaar: keurige rechte wegen en akkers, nog steeds in gebruik. De gebouwen zijn hier echter wit geverfd. Eén daarvan is nog steeds in gebruik als gevangenis. Er staat een hoog hek omheen, maar toch ziet het er op de een of andere manier pittoresk uit.

Er is wat minder te zien in Wortel dan in Merksplas. Ik loop een stukje door het natuurgebied, naar één van de vennetjes. Inmiddels zijn er veel meer wandelaars en fietsers op de been dan eerder op de dag.

De Nederlandse en Belgische landloperskolonies streven naar een gezamenlijke werelderfgoednominatie in 2018. Ze moeten nog flink doorbouwen in Merksplas om op tijd te zijn voor de bijbehorende inspectie in 2017.

Waterloo

België blijft een schier onuitputtelijke bron voor dagtrips vanaf mijn huis. Deze zaterdag reed ik naar de omgeving van Waterloo, net ten zuiden van Brussel. De plek is beroemd vanwege de gelijknamige ‘Slag bij Waterloo’ van 1815. Het is de thuisbasis van maar liefst twee mogelijk toekomstige werelderfgoederen: het slagveld van Waterloo en het Panorama van de Slag bij Waterloo. Beide bevinden zich tegenwoordig op het terrein van het Mémorial 1815.

Ik arriveerde om half 10 in de ochtend, het tijdstip waarop het open gaat. Op de grote parkeerplaats stonden al zo’n 20 auto’s en een bus. Vooraf had ik me al afgevraagd hoe druk het hier zou zijn op een zomerse zaterdag, maar ik bleek de eerste bezoeker van de dag te zijn. De andere voertuigen moeten hebben toebehoord aan het personeel en de ‘acteurs’ die in het weekend delen van de Slag en het 19de eeuwse militaire leven naspelen.

Lang was het slagveld van Waterloo en de enorme Leeuw van Waterloo een populair maar niet zo interessante bestemming voor Belgische schoolreisjes. De tweehonderdste verjaardag van de Slag (in 2015) leidde echter tot een modernisering van het terrein. Er werd een ondergrondse tentoonstelling aangelegd, en de boerderij van Hougoumont – waar een belangrijke episode van de Slag plaatsvond – is volledig gerestaureerd. De autoriteiten zijn waarschijnlijk nog steeds de rekeningen aan het afbetalen: de entreeprijs is een ferme 17 EUR.

Voor dat bedrag krijg je een audiogids die je door de ondergrondse tentoonstelling voert. Het vertelt de historische omstandigheden van de Slag, toont de uniformen en wapens die zijn gebruikt en heeft aanddacht voor de nasleep. Je moet wel erg van militaire geschiedenis houden om de aanbevolen 2 uur vol te maken. Na 3 kwartier had ik het wel gezien.

Via de achteruitgang kom je bij de tweede ‘attractie’ van het complex. Het is het Panorama van de Slag van Waterloo. Het Panorama is een cilindervormig schilderij, daterend uit 1912. Het bevat 14 doeken met vechtscènes. Er is wat extra drama toegevoegd door vóór het schilderij uitgezaagde beelden en landschapselementen toe te voegen. Het schilderij past binnen het panorama-hype van de late 19e en vroege 20e eeuw, en is een van de weinige die zijn overgebleven. Het is vergelijkbaar met Panorama Mesdag in Scheveningen.

Naast het Panorama staat de enorme Leeuw van Waterloo: een conische kunstmatige heuvel, gebouwd in opdracht van Koning Willem I van Nederland. Dit monument dateert uit de korte tijd dat Nederland en België één land vormden. Precies op deze plek werd de koning geraakt tijdens de Slag bij Waterloo en viel hij van zijn paard. Een jaar of 10 later liet hij dit monument ter herinnering bouwen. De heuvel kan beklommen worden via 226 treden. Op de top is er vrij uitzicht op het voormalige slagveld, nu grotendeels bestaand uit akkerland.

Het laatste deel van de bezienswaardigheden die zijn inbegrepen in het toegangsbewijs ligt een paar kilometer verderop. Een gratis pendelbus vervoert de bezoekers tussen de locaties. De Boerderij van Hougoumont was een van de eerste plaatsen waar Napoleon’s Franse leger in aanraking kwam met de geallieerde troepen onder leiding van de Engelsen. Het wordt geassocieerd met een aantal heroïsche daden. Sinds 2015 is dit ook een museum, een meer sfeervolle dan de ondergrondse tentoonstelling op de hoofdlocatie. Een film van zo’n 25 minuten doet verslag van de strijd die rondom de boerderij, waar de Engelsen zich hadden verschanst, plaatsvond.

De Mémorial 1815 krijgt gemengde recensies op internet, maar de algemene opinie is wel dat de vernieuwing van 2015 een verbetering is ten opzichte van vroeger. Ik heb genoten van mijn 3 uur durende bezoek, het is een soort momentopname bevroren in de tijd. Maar ik denk niet dat het ooit een werelderfgoed zal worden: de Belgen hebben ook nog steeds gedenkplaatsen uit de Eerste Wereldoorlog op de nominatie staan. Dat is een vergelijkbaar erfgoed, maar waarmee nog veel meer emoties zijn verbonden.