1. #580: Auschwitz-Birkenau
2. #581: Houten kerken van zuidelijk Małopolska
3. #582: Houten tserkva’s van de Karpaten

#580: Auschwitz-Birkenau

Wat is het?
Het Duitse concentratie- en vernietigingskamp Auschwitz-Birkenau staat al sinds 1979 op de Werelderfgoedlijst als plaats voor collectieve herinnering van deze zwarte bladzijde in de geschiedenis en als waarschuwing tegen extreme ideëologieën. Auschwitz was het belangrijkste en meest beruchte onder de Nazi-vernietigingskampen. Het werelderfgoed omvat twee locaties: Auschwitz I, het administratieve centrum, en Auschwitz II (Birkenau), het grootste vernietigingskamp.

Cijfer: 7 (Het cijfer zegt dit keer alleen iets over de “bezoekservaring” en natuurlijk niet over de schoonheid van de monumenten. Wat me opviel is dat de Polen de Auschwitz musea zeer sober hebben gehouden, zonder enige vorm van effectbejag of commerciële uitnutting. Het verhaal moet eromheen verteld worden, aan de plek en de gebouwen zelf is niet veel te zien. Ik kocht bij de entree een boekje met plattegrond en uitleg, daarin staan de belangrijkste gebouwen beschreven. Duistere herdenkingsplekken die ik elders op de wereld bezocht, zoals de Tuol Sleng gevangenis van de Rode Khmer in Cambodja en de Rode Gevangenis in Iraaks Koerdistan, vond ik een stuk gruwelijker.)

Toegang: De entree is gratis, maar wel gelimiteerd tot een bepaald aantal bezoekers per uur. Een paar weken voor mijn bezoek reserveerde ik via internet een plekje voor 8 uur in de ochtend. Er stonden wel zo’n 100 anderen in de rij, maar op het terrein zelf was het niet druk. En al helemaal niet in Birkenau, waar ook geen entree wordt geheven maar waar je wel 6 zloty (1,5 EUR) moet betalen voor het parkeren.

Hoeveel tijd: Ik bleef ongeveer een uur in Auschwitz, en anderhalf uur in Birkenau.

Opvallend: Het kamp Auschwitz II ligt in Birkenau, zo’n 3 kilometer van het kamp Auschwitz I. Ik reed er met mijn huurauto naar toe, maar er gaan ook shuttlebusjes vanaf het andere kamp. In Birkenau konden 100.000 gevangenen tegelijk worden vastgehouden. Het 175 hectare grote terrein had meer dan 300 stenen en houten gebouwen, waarvan er nog 67 intact zijn.

Het is een flinke wandeling om het terrein van begin tot eind over te steken, maar dat geeft je wel het gevoel voor de schaal waarop dit kamp opereerde. De barakken staan in lange rijen naast het hoofdpad en de spoorlijn, de meesten zijn niet meer toegankelijk en liggen achter prikkeldraad. Helemaal aan het eind liggen de ingestorte gaskamers, die zijn aan het eind van de oorlog door de SS zijn opgeblazen om hun daden te verdoezelen. Nog iets verder, achteraf op het terrein, staat het gebouw waar de gevangenen in het kamp werden opgenomen en van hun bezittingen en kleding ontdaan. Deze “ontmenselijking” is ook weer sober gepresenteerd (meest kale ruimtes met een informatiebordje), maar ik vond dit toch het meest aangrijpende deel van mijn bezoek.

Behalve de omvang valt bij Birkenau op dat het in een bosrijke, bijna idyllische omgeving ligt. Ik dacht dat de Polen de natuur weer terug hadden laten keren in deze omgeving, maar ook op foto’s uit de Tweede Wereldoorlog zelf zie je dat er hier bos was. Er is een heel pijnlijke foto waarop je gevangenen tussen de bomen ziet wachten tot ze aan de beurt waren om de gaskamers in te gaan.

#581: Houten kerken van zuidelijk Małopolska

Wat is het? De Houten kerken van zuidelijk Małopolska zijn 6 middeleeuwse kerken die door de lokale adel gebouwd zijn als statussymbolen. Ze zijn het werk van vaklieden uit de stad, en vormden de tegenhangers van de stedelijke bakstenen kerken. Zij probeerden het hout net zo te bewerken alsof het gemetseld was. De 6 kerken liggen in de noordelijke uitlopers van de Karpaten, in zuid- en zuidoost Polen.

Cijfer: 6 (Ik vind het altijd wel leuk om over het platteland te rijden op zoek naar obscure bezienswaardigheden. In die categorie moet je deze kerken wel zien: ze zijn niet heel bijzonder, en als er 6 nodig zijn om één werelderfgoed te vormen zegt dat meestal ook iets over de kwaliteit van de individuele exemplaren. Gewoon wel aardig voor op een zaterdagmiddag. Ik bezocht twee van de zes kerken.)

Toegang: Er wordt geen entree geheven, beide kerken die ik bezocht zijn nog in gebruik.

Hoeveel tijd: Het heeft me toch nog een hele middag gekost, hoewel ik misschien 20 minuten bij elk van de kerken heb doorgebracht. Ik reed er langs op doorreis tussen Oswiecim en mijn overnachtingsplaats Nowy Sacz.

Opvallend: Er staan in totaal 3 groepen houten kerken op de Werelderfgoedlijst die globaal in dezelfde regio liggen. In 2008 bezocht ik al de kerkjes van de Slowaakse Karpaten, die liggen hier net over de grens. En morgen ga ik naar de ‘Houten Tserkvas’, kerkjes in het grensgebied van Polen en Oekraïne.

Ik weet uit ervaring dat de kerkjes soms moeilijk te vinden zijn. Voor de kerken van morgen heb ik nauwkeurige GPS-coördinaten uitgeprint. Voor de kerken van vandaag kon ik die niet vinden, en ik denk het te kunnen doen door gewoon naar de plaatsjes toe te rijden en ze dan maar te gaan zoeken. Dat plan gaat al meteen mis bij Lipnica Murowana. Ik zie een bordje staan met ‘Kerk van St. Leonard’. Ik kom echter bij een grote moderne kerk uit. Hoe kunnen ze die nu dezelfde naam geven als die oude houten kerk?

In mijn aantekeningen zie ik staan dat het ergens ten noordoosten van het centrum moet liggen, bij een grote begraafplaats. En inderdaad vind ik een grote begraafplaats. Met een klein kerkje, alleen dat is maar half van hout en ziet er niet zo oud uit. Zou het hem zijn of niet? Er staat ook geen bordje bij. Een beetje moedeloos rijd ik terug naar het centrum van Lipnica Murowana, en ga op een terras lunchen. Het meisje dat bedient spreekt goed Engels, en ik vraag haar naar de ‘oude houten kerk’. “Oh, dat is hier om de hoek en dan 200 meter verder”. Het blijkt dat ik in eerste instantie wel goed was (bij de grote moderne kerk), maar dat ik het pad nog een paar honderd meter had moeten volgen. Zucht! Ik hoop niet dat het met alle kerkjes van de komende dagen zo moeilijk gaat…

Het is gelukkig alle moeite wel waard: de St. Leonard kerk van Lipnica Murowana ligt idyllisch tussen de bomen aan een riviertje. Een groep folklorezangers in klederdracht staat net opgesteld om een lied ten gehore te brengen: ze komen op TV, met het kerkje op de achtergrond. Er lopen nog wat meer bezoekers rond, en één van hen heeft inmiddels al het telefoonnummer gebeld dat op de kerkdeur staat. De vrouw met de sleutels komt er aan, en laat ons naar binnen. Deze kerk is vooral bekend om zijn schilderingen op de houten muren. Aan één kant is zelfs een Laatste Avondmaal afgebeeld.

De tweede kerk op mijn lijstje is die van Binarowa, ongeveer een uur verderop. Deze kerk staat vrijwel de hele route met borden aangegeven, dus dat geeft hoop. Hij ligt langs de hoofdweg in het plaatsje, geen gezoek dus dit keer. Wel een andere hindernis: er is een trouwerij aan de gang. De deuren staan open en ik kan even naar binnen gluren. Maar verder wil ik het feest van Adam en Jolanda niet bederven (ja zo heten ze, ik hoorde het via de luidsprekers die de kerkdienst ook voor degenen die buiten wachten toegankelijk maken).

#582: Houten tserkva’s van de Karpaten

Wat is het?
De Houten tserkva’s van de Karpaten zijn een groep van 16 kerken in Polen en Oekraïne. Ze stammen uit de 17e en 18e eeuw. Het zijn van oorsprong oosters-katholieke kerken, die gebruiken hanteren in de orthodoxe traditie terwijl ze wel het gezag van de paus in Rome erkennen. Ook qua architectuur is het een mix van het oosten en het westen. Na de Tweede Wereldoorlog is de oorspronkelijke bevolking naar Oekraïne getrokken, en zijn de kerken op Pools grondgebied rooms-katholiek geworden.

Cijfer: 6,5 (De kerken zijn plaatjes, het kost alleen wel veel inspanning (lees: een hele dag in de auto) om ze te zien. Ze liggen in een lieflijke omgeving aan de voet van de bergen.)

Toegang: Ook hier wordt nergens entree geheven.

Hoeveel tijd: Ik ben er een hele dag zoet mee geweest, van kwart over 8 in de ochtend tot half 5 in de middag. In die tijd heb ik 6 van de 8 kerkjes op Pools grondgebied bezocht.

Opvallend: Hoeveel kerkjes heb je nodig om dit werelderfgoed af te kunnen vinken? Vooraf heb ik ze op een kaart geplot, en het leek te doen om er 6 langs te gaan op één dag. De resterende 2 in Polen liggen helemaal in het oosten, te ver van de andere. Om over de 8 kerkjes in Oekraïne nog maar niet te spreken. De eerste vier kerkjes van mijn keuze liggen in een cluster iets ten zuiden van mijn overnachtingsplaats Nowy Sacz, telkens op zo’n half uur rijden van elkaar.

Iets na negenen sta ik al bij de eerste, die van Powrodznik. Er zijn al andere bezoekers met de auto, en als ik weer wegrijd komt er zelfs een groep fietsers aan. De kerk wordt momenteel gerenoveerd en je kunt niet naar binnen. Snel maar door dus naar nummer 2: de kerk van Brunary. Hier kloppen de GPS-coördinaten niet die ik in mijn TomTom heb opgeslagen, hij stuurt me over een zandweg. Dat kan niet goed zijn, dus ik herprogrammeer de route en stuur aan op het plaatsje Brunary. De kerk blijkt langs de doorgaande weg in het centrum te liggen en is dus makkelijk te vinden. Deze kerk is zwart en heeft witte koepels, erg mooi. De deur staat wijd open, en ook van binnen ziet het er rijk uit met onder andere een grote iconostase (wand met iconen). Net als de meeste andere is de kerk van oorsprong Grieks-katholiek, maar nu in gebruik van de Rooms-katholieke kerk. Het altaar hebben ze maar voor de iconostase gezet.

Het is zondag en ik kom onderweg veel kerkgangers te voet tegen. De werelderfgoedkerkjes zijn zeker niet de enige mooie houten kerken in deze regio: in de meeste worden nog gewoon diensten gehouden. Bij één zie ik tientallen mensen de kerkdienst in de open lucht bijwonen. Ze passen er niet allemaal meer in. Gelukkig hebben de kerken hier luidsprekers zodat je het ook van buiten goed kunt volgen.

Kerkje nummer drie is dat van Kwiaton. Deze heeft een lichte kleur hout, in tegenstelling tot de meeste anderen die zwart of donkerbruin zijn. Het is ook het meest harmonieuze en fotogenieke exemplaar van de hele set. De buurman heeft er blijkbaar genoeg van dat mensen in zijn aardappelveld gaan staan om foto’s van de kerk te maken: het is met een lint afgezet. In het dorp Owczary stond de dienst in de vierde kerk op punt van beginnen. Ik heb er even rondgekeken maar zag niet veel bijzonders.

In de stad Gorlice stop ik om lunch te halen bij een supermarkt en om te tanken. Het viel me trouwens mee dat supermarkten en benzinestations hier ook op zondag open zijn, en er zijn er genoeg van. Overal wonen ook wel mensen. Een leuk restaurantje of terrasje moet je echter met een vergrootglas zoeken: men komt niet veel verder dan een biercafé.

De middag besteed ik aan twee meer afgelegen kerkjes. De kerk van Turzansk (nummer 5) wordt mijn favoriet. Hij ligt in een slaperig dorpje, aan het einde van een steile rit omhoog. Hij staat in een open veld, en lijkt veel groter dan de andere. Hij heeft ook een separate klokkentoren. In plaats van de gebruikelijke 3 tel ik hier maar liefst 5 koepels. Ze zijn vreemd metalig van kleur. Het is een lekkere plek om even te zitten, en ik eet er mijn perzik uit de supermarkt op. De enige bezoekers die ik hier zie komen voor het kerkhof.

De zesde en laatste kerk ligt in het uiterste zuidoostelijke puntje van Polen, op een paar kilometer afstand van de Oekraïense grens. Ik had deze aan mijn route toegevoegd omdat hij me zo lekker afgelegen leek: het dorp Smolnik heeft slechts 182 inwoners. Maar bij aankomst bleek het de drukste van allemaal! Er stonden al een paar auto’s op het parkeerterrein, en ook was er een stel op de fiets. De kerk was open. Hier geen bijzondere muurschilderingen of glanzende iconostase: het decor bestaat uit hertengeweien! Ze bedekken de muren en er zijn zelfs kroonluchters van gemaakt.

Om 4 uur heb ik mijn route erop zitten en rijd naar mijn hotel iets verderop. Het heeft me verrast dat er bij alle kerkjes wel andere bezoekers waren, meest Polen. Onderweg kwam ik twee auto’s met Nederlandse kentekens tegen, maar veel toeristen zag ik verder toch niet in deze uithoek.