1. #462: IJzergieterij van Engelsberg
2. #463: Birka en Hovgården
3. #464: Grote Koperberg van Falun
4. #465: Boerderijen van Hälsingland

#462: IJzergieterij van Engelsberg

Wat is het?
De IJzergieterij van Engelsberg is één van de belangrijkste vroege ijzergieterijen ter wereld. Hij dateert uit 1681, toen een edelman als privé-onderneming hier een hoogoven liet bouwen. Door de introductie van nieuwe technologieën uit Europa werd dit in de 18e eeuw een succesvol ijzercomplex, dat het hele productieproces ondersteunde van hoogoven tot smederij. Op het terrein bevonden zich ook administratieve gebouwen en woningen voor de arbeiders en hun bazen.

Cijfer: 6 (Tsja. Het is wel heel kleinschalig. Je ziet steeds dezelfde foto’s op internet van deze plek (van de rode hoogoven), en dat is niet zo gek want heel veel meer is er niet. Vergeleken met de grote industrieën zoals in het Ruhrgebied, maar zelfs met het net iets jongere Ironbridge in Engeland, is dit maar een fabriekje. Het ligt ook zo afgelegen dat maar weinig bezoekers langskomen, als je niet op werelderfgoedjacht bent heb je er niets te zoeken.)

Toegang: Er wordt geen entree geheven. Je kunt zo het terrein oplopen, ik denk dat het altijd open is. Er is een kiosk/souvenirwinkel bij, daar heb ik een audiogids gehaald (ook gratis), waarmee je een gesproken rondleiding over het terrein krijgt. Alleen met een gids (2x per dag in de zomer, in het Zweeds) kun je ook binnen kijken in een paar gebouwen. Echt heel veel interessanter wordt het er ook niet van denk ik (ik heb af en toe door een raampje naar binnen gegluurd).

Hoeveel tijd: Ik was er al voor 10 uur, er was nog niemand. Mijn eerste rondje duurde een minuut of 5. Dat vond ik toch wel erg mager, dus toen om 10 uur de kiosk openging heb ik de route gelopen die bij de audiogids hoort. Die duurt zo’n 40 minuten. Je loopt dan langs de hoogoven, de waag, de kroeg, het huis van de opzichter, de smederij en het landhuis van de eigenaar.

Opvallend: Vanaf mijn standplaats Uppsala is het anderhalf uur rijden het binnenland in, over een saaie, vrijwel rechte weg. Paar weilanden, heel veel bos. Ergens staat nog een bord “pas op voor overstekende elanden”, maar die heb ik helaas niet gezien. In de buurt van Engelsberg staan nog meer van dit soort vroeg-industriële overblijfselen.

#463: Birka en Hovgården

Wat is het?
Birka en Hovgarden omvatten de resten van twee aan elkaar gerelateerde nederzettingen. Ze waren belangrijk in het handelsnetwerk van de Vikingen (8ste-11de eeuw) en de daaropvolgende overgang naar het Christendom. Birka ligt op het eiland Björkö, en Hovgarden er tegenover op een ander eiland: Adelsö. Door hun afgelegen ligging zijn er overblijfselen vanaf de 9de eeuw bewaard gebleven, zoals grafheuvels en runestenen.

Cijfer: 6,5 (Ik bezocht alleen Hovgarden. Dit ligt op een kalm eiland, een van de velen ten westen van Stockholm. Nog steeds kun je er alleen maar met een veerpont komen, dus het blijft nog wel ongerept. Veel meer dan wat losse stenen in een grasveld en een paar met gras overgroeide grafheuvels is er niet te zien. De grote runesteen is met rode verf ingekleurd zodat je de inscripties beter kunt zien – iets wat ze ook bij Scandinavische prehistorische rotstekeningen doen. Het ziet er zo wel een stuk opvallender uit, maar niet zo authentiek natuurlijk.)

Toegang: Ook hier wordt geen entreegeld geheven. Zelfs het veerpontje waar je met de auto op moet (6 minuten varen vanaf het vasteland) is gratis.

Hoeveel tijd: Het terrein is niet zo groot, een rondwandeling langs de oude stenen, door het gras en langs de kust kost ongeveer een uurtje. De middeleeuwse kerk van Adelsö ligt ernaast. Daar zijn ook nog 2 runestenen, maar helaas kon ik niet naar binnen want er was een trouwerij aan de gang.

Opvallend: Hovgarden ligt 35km van Stockholm. Langs die route ligt nog een werelderfgoed: het kasteel van Drottningholm. Ik was er in 2000 al eens geweest, toen midden in de winter. Alles was gesloten, en in mijn herinnering heb ik alleen maar voor een hek staan kijken. Omdat ik nog wat tijd over had na Hovgarden en de zon maar lekker bleef schijnen, heb ik ook nog een uur over door de tuinen van Drottningholm gewandeld. Ik liep tot het Chinese paviljoen en het wachtershuis, twee wel heel aparte oriëntaalse toevoegingen aan dit paleiscomplex dat verder op een eenvoudigere weergave van Versailles lijkt.

 

#464: Grote Koperberg van Falun

Wat is het?
De kopermijn van Falun is een historisch industrieel landschap. Waarschijnlijk al in de 8e of 9e eeuw werd hier koper gewonnen. Falun zorgde ervoor dat Zweden in de 17de eeuw de leidende koperproducent van de wereld werd. De mijn bleef open tot in 1998, toen er geen mineralen in de grond meer over waren. Behalve de mijn horen ook het plaatsje Falun en omliggende restanten zoals kanalen tot het werelderfgoed.

Cijfer: 7 (Een echte toeristische attractie in dit centrale deel van Zweden. Er staan grote informatieborden langs de kant van de weg, om je erop te wijzen dat de mijn elke dag open is. Het hart is de grote open groeve, en daar omheen liggen een bezoekerscentrum, een museum en een aantal historische gebouwen. De mijnen zijn in 1687 ingestort, vandaar dat er nu alleen nog maar een groot gat te zien is. Erg imposant, en je kunt een leuke wandeling helemaal langs de rand maken. Ook de rode houten gebouwtjes op het terrein geven het een heel speciale eigen uitstraling.)

Toegang: 60 kronen (7 EUR) entree voor het museum inclusief het buitenterrein. Als je met een rondleiding mee wilt de mijngangen in, dan kost dat extra.

Hoeveel tijd: Ik ben er een uurtje geweest, maar je kunt je er wel langer vermaken als het beter weer is. Ik heb de rondwandeling gedaan helemaal om de mijn heen, maar halverwege begon het te regenen en toen heb ik het tempo maar wat verhoogd. Het mijnmuseum is vrij groot, maar heeft iets teveel gereedschappen en iets te weinig sociale historie naar mijn smaak.

Opvallend: De kopermijn van Falun heeft zelfs zijn naam gegeven aan een kleur: Falun-rood. Dit diepe rood zie je overal in de omgeving, ook bij de werelderfgoederen van Engelsberg en de boerderijen van Hälsingland. De kleur moest van houten gebouwen de indruk geven dat ze uit baksteen waren opgetrokken. Fraaie staaltjes zie je op het terrein van Falun zelf, zoals de watermolens en de entrees tot de mijnschachten.

#465: Boerderijen van Hälsingland

Wat is het?
De gedecoreerde boerderijen van Hälsingland zijn 7 houten boerderijen in Centraal-Zweden. Ze dateren uit de 19de eeuw, en reflecteren de rijkdom van de boeren uit die tijd: extra kamers of gebouwen werden bijgebouwd om te gebruiken tijdens hoogtijdagen, rijk bewerkt door rondreizende schilders in folklore of barokke stijl.

Cijfer: 5 (Dit is net vorige week in St. Petersburg tot werelderfgoed benoemd. Ik had het al zien aankomen en het op mijn route geplaatst van een weekendje Zweden. Dit soort inheemse houten architectuur kan mij meestal wel bekoren, ik heb bijvoorbeeld al heel wat fraaie traditionele houten kerkjes in Polen en Slowakije bezocht. Ik verwachtte er dus veel van, en helaas werd het een teleurstelling. Feitelijk heb je het over maar een paar kamers – en daar moet dan wel je mond van open vallen als je binnenkomt om de hoge status waar te maken. “Is dit alles?” is wat bij mij bleef hangen. Een beetje oud behang en geschilderde deurposten.)

Toegang: Ik ben in 1 van de 7 naar binnen geweest: de boerderij va Erik-Anders in Söderala. Hier is de entree 40 kroon (4,5 EUR). De bewerkte kamers liggen hier in één gebouw. De rest van de boerderij wordt nog bewoond, en een deel is ingericht als café.

Hoeveel tijd: Ik ben er denk ik 20 minuten binnen geweest, maar in totaal toch zeker 2 uur zoet geweest met het vinden van de boerderijen.

Opvallend: “Zoeken” hoort bij het leven van een werelderfgoedspotter. Omdat dit een nieuw erfgoed is, was er ook nog niet zoveel over bekend. Vooraf had ik mijn research gedaan via internet, en ontdekt dat 3 van de 7 boerderijen mooi langs de route tussen de Kopermijn van Falun en de snelweg zuidwaarts richting Stockholm liggen. Maar van 1 van de 3 was ik zeker dat hij ook voor bezoekers geopend is (de meeste van deze boerderijen worden nog gewoon bewoond door de eigenaren). Ik stopte eerst in het gehucht Langhed – onbekend bij mijn TomTom maar nog net te vinden aan de hand van een kaartje dat ik vooraf had uitgeprint. Nou, Langhed staat vol met traditionele rode houten boerderijen, maar welke 2 daarvan tot het werelderfgoed behoren heb ik niet kunnen uitvinden. Er staan in ieder geval geen borden. Oorspronkelijk was de nominatie ook veel groter dan 7, er zijn in deze regio nog zo’n 400 van dit soort boerderijen over. Sommigen zijn nu in gebruik als Bed&Breakfast of als restaurant. Maar de meeste zijn gewoon particuliere woningen. Het was een leuk dorpje om doorheen te rijden, maar mijn werelderfgoedvinkje had ik nog niet verdiend.

Dat moest helemaal goed komen 50 kilometer verderop, in het plaatsje Söderala. Daar is de Erik-Anders boerderij ’s zomers wel dagelijks open voor iedereen. Maar ook hier had ik de grootste moeite om het te vinden. Ik ben wel drie keer in slakkengang de hoofdstraat doorgereden, op zoek naar een aanwijzing. Ik heb ook alle zijstraten geprobeerd (waren er gelukkig niet zoveel), maar helemaal niets. Ik wilde het er echter niet bij laten zitten, en net toen ik bedacht om het maar eens ergens te gaan vragen ontdekte ik een andere afslag vanaf de grote weg. En zowaar een bord naar de Erik-Anders boerderij. Die blijkt een kilometer of 2 verderop te liggen in het bos, zonder verdere aanwijzingen echt onvindbaar. Verrast was ik dus ook dat ik niet eens de enige bezoeker was, maar dat er toch al een man of 6 aan de koffie met gebak zaten in het cafeetje. Er was zelfs een speciale bezoekersparkeerplaats gemaakt op een grasveldje verderop.